ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -8

ZEYTİNBURNU MERKEZ EFENDİ MEZARLIĞI

İstanbul un önemli tekkelerinden ve tarihi mezarlıklarından biri de Zeytinburnu ilçesi sınırlarında yer alan Merkez Efendi tekkesi ve türbesidir. Merkez Efendi Türbesi; Topkapı semti, Merkez Efendi mahallesinde, Merkez Efendi Camii bahçesinde yer alır. Türbe günümüzde İstanbul Türbeler Müdürlüğü nün yönetiminde olup, ziyarete açıktır. 1514 yılında Merkez Efendi, mensubu olduğu Halvetilik tarikatın halvet geleneğine uygun olarak bir tekke kurmak için Merkez efendi Mahalllesine Mevlana kapı surları dışındaki bu tenha yere yerleşmiştir. Yavuz Sultan Selim in kızı “Şah Sultan '' , Merkez Efendi’nin 1551 yılında ölümünden sonra tarikat külliyesi niteliğindeki bu yere 1552-1572 tarihleri arasında cami ve tevhidhane ilave ettirmiştir. Türbe 1837 de Sultan II. Mahmut tarafından yeniden inşa edilmiştir. Merkez Efendi Türbesi, cami, türbe, çilehane, şadırvan, mutfak, derviş hücreleri, hünkâr köşkü, darûlkurra, sebil, çeşme ve hamamdan oluşan bir külliye içinde yer almaktayken, bu yapıların bazıları günümüze kadar gelememiştir. Günümüzde türbenin yakınında Abdülbaki Paşa Kütüphanesi, hamam, Merkez Efendi Camii ve Merkez efendi Mezarlığı bulunmaktadır (1) . Tekkelerin kapatılmasını izleyen dönemde cami-tevhidhane bölümünden yalnızca cami olarak kullanılmayı sürdürmüş ve 1965 te bir onarım geçirerek sağlam durumda günümüze ulaşabilmiştir. Yaklaşık iki yıl önce tekrar bir onarımdan geçirilmiş, türbe ve çilehane bakıma alınmıştır. Tekke haziresindeki mezar taşlarının hepsi ise temizlenmiş, kırık olanları yapıştırılmış ve envanter çalışması tamamlanmıştır. Özellikle hafta sonlarında, Ramazan aylarında ve kandil gecelerinde kalabalık ziyaretçi guruplarının uğrağı olan ulvi dini merkezlerden biridir.

Merkez Efendi nin asıl adı Muslihiddin Ebu Taki Musa bin Mustafa bin Kılıç olup Denizli, Buldan Sarı Mahmutlu köyünde doğmuştur. Kendisi Halvetiyye tarikatının Sümbüliye kolu şeylerinden biri ve ünlü bir Türk hekimidir. Sünbülî tarikatının kurucusu Sünbül Sinan ın halifesi olan Merkez Efendi 1494 de Sünbül Sinan Efendiye intisap ettiği, akabinde kendisinden hilafet alarak aynı yıl vefat eden Halveti Şeyhlerinden Sündük Şucaeddin Efendi nin Fatih teki postuna oturmuştur. 1514 yılında ise Merkez Efendi tekkesini sur dışındaki bu tenha yerde Halvetîliğin halvet geleneğine uygun münzevi olan buraya nakletmiştir. Daha sonra 1514-1520 arasında Yavuz Sultan Selim in eşi Ayşe Hafsa Sultan ın Manisa da inşa ettirdiği külliyenin zaviyesinde şeyhlik ve darüşşifasında tabiplik yapmak üzere Manisa ya davet edilmiştir. Günümüzde de geleneği yaşatılan ünlü mesir macununun Merkez Efendi tarafından Manisa daki bu görevi sırasında icat ettiği bilinmektedir. Manisa daki ikameti sırasında Merkez Efendi nin Yavuz un kızlarından Şah Sultan ile evlendiğine, bu evlilikten Ahmet Çelebi adlı bir oğlu olduğuna dair kanıtlar da vardır. Mürşidi Sümbül Efendi nin 1529 ‘da vefatı üzerine İstanbul a gelerek Koca Mustafa Paşa Külliyesi bünyesindeki tekkenin şeyhliğini üstlenmiş, hayatının sonuna kadar 23 yıl bu görevi sürdürmüş, ancak sur dışındaki tekkesi ile de irtibatını devam ettirmiş, zaman zaman oradaki çilehanesinde itikâfa çekilmiş, orada halvete girmiş, muhtemelen ayni zamanda o tekkeninde şeyhliğini üstlenmiştir. 91 yaşında vefat ettiği bilinmektedir ve vefatından sonra ise adını taşıyan kendi tekkesine gömülmüştür. (2)

Halveti tarikatının Sünbüliyye kolunun kurucusu Sünbül Sinan dan sonraki en önemli ismi Merkez efendidir. Sünbüliyye, 500 ü aşkın halife yetiştiren Merkez Efendi nin meşihatı döneminde İstanbul ve Anadolu da yayılmış, halifelerin genelde medrese kökenli vaiz ve imam olması tarikatın kökleşmesini sağlamıştır. Sünbüliyye nin İstanbul tarikat kültürü ve folkloruna önemli katkıları olmuştur. İstanbul un en kıdemli asitanesi olan Koca Mustafa Paşa Sünbülî Âsitânesi nde her yıl 10 Muharrem günü aşure pişirilir ve fukaraya dağıtılırdı. Mübarek gün ve gecelerde minarelerde kandil yakma âdetini İstanbul da ilk defa bir Sünbülî şeyhi olan Necmeddin Hasan Efendi başlatmıştır. Hasan Efendi, Hz. Peygamber in doğum günü olan Rebiülevvel ayının on ikinci gecesinde Koca Mustafa Paşa Camii minaresinde kandil yaktırmış, bundan hoşlanan III. Murad bir fermanla bütün İstanbul camilerinde kandil yakılması geleneğini başlatmıştır. Halvetiyye tarikatının birçok padişah ve devlet erkânını etkilediği bilinmektedir. II. Bayezid in yanında Cemâl-i Halvetî, Yavuz Sultan Selim in yanında Sünbül Sinan, Kanûnî Sultan Süleyman ın yanında Merkez Efendi bulunmaktadır. Kanûnî Sultan Süleyman, Mayıs 1537 de Korfu seferine çıkarken Merkez Efendi yi ordu şeyhliğine tayin etmiştir. (3)

Zeytinburnu Merkez Efendi türbesi moloz taş ve tuğladan yapılmış olup, ampir özellikler göstermektedir ve kare planlıdır. Türbenin üzeri içten bağdadi sıvalı, dıştan da kurşunlu bir kubbe ile örtülüdür. 1836 yılında ilave edilen ek bölüm kırma çatılıdır. Türbenin batı cephesinde çıkıntılı kilit taşları olan yuvarlak üç pencere bulunmaktadır. Türbenin giriş bölümündeki ahşap tavanlı bölümdeki parmaklıkla çevrili tarafta Şeyh Hüseyin Efendi, Şeyh Ahmet Mesut, Mustafa Efendi, Nurullah Efendi, Hatice Hanım, Sıdıka Hanım, Fatma Hatun, Şeyh Mehmet Nurettin yatmaktadır. Bağdadi kubbeli bölmede ise Merkez Efendi’nin sandukası bulunmaktadır.

Bugünkü türbe Sultan II. Mahmut’un yenilediği halindedir. Merkez efendi haziresindeki ve mezarlığındaki mezar taşları İstanbul daki diğer Sünbüliyye veya Halvetiyye mezar taşlarının en iyileri ve serpuşları en dikkati çekici olanlarıdır. Sünbüliyye mensuplarının tepeliği çok sivri ünlü Sünbülî tacı kullanmaları bir gelenektir ve 400 yıla yakın bir süre bu tac-ı şerifler mezar taşlarında kullanılmıştır.
Merkez efendi türbesine ve önünde bulunan camiye mezarlığın içinden geçerek varılacağı gibi çevresini dolanarak da gidilmektedir.

Ayrıca Merkez Efendi türbesi de yine caminin olduğu yerde bulunmaktadır. Camiye girmeden önce merdivenlerin solunda yeşil renge boyanmış üç tane Sünbülî taşlar hemen ziyaretçilerin dikkatini çeker. Harikulade zarif bir şekilde imal edilmiş olan bu güzelim şahidelerin birisinin kitabesinde Abide, Şerife Rabia Adviye ve Fatıma Hayriye adl üç Osmanlı hanımın isimleri vardır.

Diğer şahide ise tekke şeyhlerinden Nurettin Efendinin hanımı Dervişe Fatma Refikanız hanımın enfes Mısri tac-ı şerifli şahidesidir.

Bu cami girişindeki son mezar taşı ise tekke şeyhlerinden Hasan Ali efendi ve erkek kardeşi Mehmet Abdünnebi efendinin isimlerinin yazılı olduğu şahidedir. Bu şahideler camiye giren ve camiden çıkan cemaatin dualarını almak için dikilmişler ve halen almaya da devam etmektedirler.

Merkez efendi türbesinin hemen arkasında bulunan ve geçtiğimiz yıllarda onarım ve bakım geçiren hazirede Türk kültürüne ve dini hayatımıza önemli hizmetlerde bulunmuş çok önemli simalar medfundur.

Bu ünlü zatların şahidelerini üzerlerinde bulunan şekillerden ve serpuşlarının özelliklerinden hemen tanırsınız. Türk Musikisi ’nin gelmiş geçmiş en büyük virtüözlerinden biri olan Tanburi Cemil Bey in tanbur hakk edilmiş mezar taşı üstadın anısına dikilmiş bir kadirşinaslık örneğidir. Bu kabartma ile o zat-ı muhteremin büyük bir saz sanatçısı olduğu hemen anlaşılmaktadır.

Merkez Efendi türbe haziresine bitişik duvarda başlayan Merkez efendi mezarlığı ise tam bir ünlüler mezarlığıdır diyebiliriz. Bektaşi, Mevlevi, Nakşi, Sünbüliyye ve Melami tarikatlarına mensup isimler bu mezarlıkta medfundur: Ahmet Kemal Dede, Hafız Osman Efendi, Hattat Şevki Efendi, , Tepedelenli Ali Paşa. Ayrıca aynı mezarlıkta İbrahim Çallı, Sadettin Kaynak, Hamdullah Suphi Tanrıöver, Ekrem Hakkı Ayverdi, Semiha Ayverdi, Hattat Halim Özyacı, İbnülemin Mahmut Kemal ve Ergün Göze gibi ünlü isimler de burada gömülüdür. Eski başbakanlarımızdan Prof. Dr. Necmettin Erbakan ın kabri de merkez efendi mezarlığın surlara bakan bölümünün hemen girişinde yer almaktadır.

Akademisyen Sabahattin Eyüboğlu, kardeşi Milletvekili Bedri Rahmi Eyüboğlu, sanat tarihçisi Tahsin Öz, Ord. Prof. Mükremin Halil Yinanç, Atatürk’ün hafızı Yaşar Okur ve yazar Halide Edip Adıvar bu mezarlıkta medfun ünlü zatlardan bazılarıdır. Mezarlığın ortasına doğru geldiğinizde karşınıza çıkan iki önemli şahide ile yazımıza burada bir nokta koymak istiyoruz. Bunlardan birisi Beyoğlu topçu kumandanı Arnavut Hasan ağanın oğlu Hacı Talip paşanın 1304 hicri /1906 miladi yelken formlu “ Ey- zair-ziyaretçi “ ifadesi ile başlayan ve çok ender imal edilen abidevi şahidesidir.

Diğeri ise ilginç bir hikayesi olan, bugüne kadar hanımların baskısı yüzünden üç kez yeri değiştirilen ve en son merkez efendi mezarlığında ortaya çıkan “ Sebebi mevtim avret elinden…. “ ifadesi kitabeye nakşedilen 1260 hicri /1844 miladi Halil Ağa nın güldüren şahidesidir.

Zeytinburnu mezarlıklarının tümü Zeytinburnu Belediyesinin katkıları ile değerli hattat dostumuz Doç. Dr. Süleyman Berk tarafından okundu ve “Zamanı aşan taşlar “ (4) adı altında iki büyük cilt halinde yayınlandı. Zeytinburnu mezar taşlarının hepsini ihtiva eden bu kaynak eser için hem sayın hocamıza, hem de değerli belediye başkanımıza teşekkürü bir borç biliriz. (devam edecek )
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------1. http://www.tas-istanbul.com/portfolio-view/topkapi-merkez-efendi-turbesi/
2. Baha Tanman, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 5, sayfalar 396-400, yıl 1994 İstanbul
3. Hür Mahmut Yüce, Sünbüliyye, TDV İslam Ansiklopedisi, cilt 38, sayfalar 136140, yıl 2010
4. Süleyman Berk , Zamanı aşan taşlar, I-II cilt, Zeytinburnu Belediyesi Kültür yayınları 8, 2. Baskı Aralık 2016 İst.
          |                              

Mahmut Ökçesiz
Profesyonel Turist Rehberi
03 Kasım 2017 Cuma
Mesaj Gönder 1696



 Yorumlar

Yusuf YAVUZ
Yazara Mesaj gönderin
SAVAŞIN KISKACINDAKİ SURİYE'DEN 15 BİN TON PAMUK İTHAL ETTİK!

Şebnem Başdere ORMAN
Yazara Mesaj gönderin
TURİZMDE KÜLTÜRLERARASI İLETİŞİM

Hüsnü GÜMÜŞ
Yazara Mesaj gönderin
ÜLKEMDEN YANSIMALAR: DEVLET FOTOĞRAF YARIŞMASI Yorum VAR !

Kemal ŞENDİKİCİ
Yazara Mesaj gönderin
EMNİYET KEMERİNİN FENDİ, ERİK DALINI YENDİ

Dilara Bahtiyar SARI
Yazara Mesaj gönderin
'ANTALYA'NIN SAĞLIK TURİZMİ: POTANSİYELİ, ZORLUKLARI, HEDEFLERİ

Nilgün ATAR
Yazara Mesaj gönderin
REHBER İN AŞAĞI..! İŞTE SEKTÖR GERÇEKLERİ...

Asil S. TUNÇER
Yazara Mesaj gönderin
BAKSI MÜZESİ

Uzm.Dr. Sinan İbiş
Yazara Mesaj gönderin
MEDİKAL TURİZMİN KÜRESEL EĞİLİMLERİ

Olay SALCAN
Yazara Mesaj gönderin
KAYIP ŞEHİR PETRA

Tüm Yazarlarımız
Koşe Yazıları RSS hizmeti


İslami Oteller
Otel Fiyatları


. . .